Orta Krallık'ta Sobek'in Yükselişi
Maryan Ragheb
Kaliforniya Üniversitesi, Los Angeles
Eski Mısır'da yaşam, Nil'in şiddetli sular altında kalmasına ve onun getirdiği toprak verimliliğine odaklanıyordu. Dolayısıyla Mısır dininde tezahür eden bu kavramları timsah tanrısı Sobek biçiminde bulmak şaşırtıcı değil. Sobek'in yerel bir tanrı olarak başlangıcına rağmen tanrı, Orta Krallık'ta benzersiz bir öneme sahip olacak şekilde gelişti. Bu dönemdeki öyküsü, dönemin siyasetini etkiledi, eski Mısır'ın tanrıları nasıl yetiştirdiğini ve harmanladığını gösterdi ve Mısır panteonundaki rolünde bir dönüm noktası oldu.
Eski Mısır'da yaşam, Nil'in şiddetli sular altında kalmasına ve onun getirdiği toprak verimliliğine odaklanıyordu. Dolayısıyla Mısır dininde tezahür eden bu kavramları timsah tanrısı Sobek biçiminde bulmak şaşırtıcı değil. Sobek'in yerel bir tanrı olarak başlangıcına rağmen tanrı, Orta Krallık'ta benzersiz bir öneme sahip olacak şekilde gelişti. Bu dönemdeki öyküsü, dönemin siyasetini etkiledi, eski Mısır'ın tanrıları nasıl yetiştirdiğini ve harmanladığını gösterdi ve Mısır panteonundaki rolünde bir dönüm noktası oldu.
Timsah mumyası
Fotoğraf: Kenneth Garrett
Sobek kültü, muhtemelen eski Mısır'daki en eski kültüdür. İlk olarak, ilk hanedanlığın ilk kralı olan Kral Narmer döneminden kalma bir mühürde göründü. Mühür, timsahların daha sonra Shedet şehrinin (günümüz Fayum) sembolü haline gelen, belirgin biçimde şekillendirilmiş bir tapınağa baktığını gösteriyor. Eski Krallık'ta Sobek, Mısır dininin önemli tanrılarından biri olarak kurulmuş ve cenaze piramidi Metinlerinde sıkça bahsedilmiştir . Sobek'e ara sıra yapılan edebi referanslara rağmen, o dönemdeki önemi Shedet'teki kült merkezine odaklanmıştı.
Eski Krallığın ölümünden sonra Sobek, Teb vilayetinin bir bölgesi olan Sumenu'da tanınmış bir yerel tanrı olarak göründü. Onun kültü, dokuz ve 10 hanedanların Mısır'ı Deltadan yönettiği Herakleopolitan döneminden beri mevcuttu. Bu dönem, 11 Hanedanının Teb krallarının Yukarı ve Aşağı Mısır'ın kontrolünü ele geçirmesiyle sona erdi ve Orta Krallık olarak bilinen dönem başladı. Sumenu'daki Sobek kültü, özellikle II. Amenemhat döneminde Shedet'ten sonra en önemli ikinci kültü haline geldi.
Eski Mısır'da yaşam, Nil'in şiddetli sular altında kalmasına ve onun getirdiği toprak verimliliğine odaklanıyordu. Dolayısıyla Mısır dininde tezahür eden bu kavramları timsah tanrısı Sobek biçiminde bulmak şaşırtıcı değil. Sobek'in yerel bir tanrı olarak başlangıcına rağmen tanrı, Orta Krallık'ta benzersiz bir öneme sahip olacak şekilde gelişti. Bu dönemdeki öyküsü, dönemin siyasetini etkiledi, eski Mısır'ın tanrıları nasıl yetiştirdiğini ve harmanladığını gösterdi ve Mısır panteonundaki rolünde bir dönüm noktası oldu.
Timsah mumyası
Fotoğraf: Kenneth Garrett
Sobek kültü, muhtemelen eski Mısır'daki en eski kültüdür. İlk olarak, ilk hanedanlığın ilk kralı olan Kral Narmer döneminden kalma bir mühürde göründü. Mühür, timsahların daha sonra Shedet şehrinin (günümüz Fayum) sembolü haline gelen, belirgin biçimde şekillendirilmiş bir tapınağa baktığını gösteriyor. Eski Krallık'ta Sobek, Mısır dininin önemli tanrılarından biri olarak kurulmuş ve cenaze piramidi Metinlerinde sıkça bahsedilmiştir . Sobek'e ara sıra yapılan edebi referanslara rağmen, o dönemdeki önemi Shedet'teki kült merkezine odaklanmıştı.
Eski Krallığın ölümünden sonra Sobek, Teb vilayetinin bir bölgesi olan Sumenu'da tanınmış bir yerel tanrı olarak göründü. Onun kültü, dokuz ve 10 hanedanların Mısır'ı Deltadan yönettiği Herakleopolitan döneminden beri mevcuttu. Bu dönem, 11 Hanedanının Teb krallarının Yukarı ve Aşağı Mısır'ın kontrolünü ele geçirmesiyle sona erdi ve Orta Krallık olarak bilinen dönem başladı. Sumenu'daki Sobek kültü, özellikle II. Amenemhat döneminde Shedet'ten sonra en önemli ikinci kültü haline geldi.
Kom Ombo tapınağından Tanrı Sobek'in rölyefi
Fotoğraf: Hedwig Storch
Ancak, Sobek'in kültünün onu önemli kılan diğer illerdeki ortaya çıkışı değildi. Bu şöhret, Sobek'in güneş tanrısı Re ile birleştiği Orta Krallık'ın ilk kralı II. Montuhotep'in saltanatı kadar erken geldi. Bu dönemlerde yerel ve daha geniş tanrıların bu tür birleşmesi nadir değildi. Sobek-Re'nin adı ilk olarak Montuhotep II'nin hükümdarlığı döneminde görevli olan Daga'nın Theban mezarının girişinde göründü. Orta Krallık'ta en çok kullanılan cenaze metinleri olan Tabut Metinleri bile Sobek'e “doğuda yükselen ve batıda batan kişi” olarak hitap ediyor.
Bu birleşmeyle Sobek artık sadece yerel bir su baskını ve bereket tanrısı değil , Re ile olan ilişkisi sayesinde yaratıcı tanrıydı. Sobek-Re, güneş diski ve uraeus (sembolik kobra) ile taçlandırılan timsah formunda, ilk sulardan doğan yaratıcısı Nun, tanrıların ve dünyanın geri kalanını oluşturdu. Bu rol, Orta Krallık'ın sonlarında kaydedilen Sobek için ilahiler döngüsünde sık sık gündeme geldi. Sobek'in popülaritesinin Re ile birleşmesine mi yol açtığı veya birleşmenin Sobek rahiplerinin iktidarı ele geçirmek için yaptığı siyasi bir hamle olup olmadığı bir sır olarak kaldı.
Hanedan 12'nin yeni idari başkenti Shedet'te Sobek kültü bir başka olay örgüsünü daha gördü. Amenemhat II, Sobek ve Horus'un erken bir hanedan, birleşik biçimini uyandırmaya başladı. Shedet'li Horus, ikinci hanedanın Khasekhmwy hükümdarlığından bir mühür üzerinde timsah olarak gösterildi. Amenmhat II, Sobek ve Shedet'li Horus'un bu birleşimini kralın tanrısallığını onaylamak için mükemmel bir senkretizm olarak gören ilk kişiydi. Ancak "Shedet'te ikamet eden Shedet-Horus'lu Sobek" rolünü en yüksek önem taşıyan III. Amenemhat oldu.
Shedet'li Sobek-Horus, " Wrrt (Beyaz) Tacın Efendisi" , "büyük sarayda ikamet eden" ve "büyük sarayın efendisi" gibi sıfatlarla ilişkilendirildi . Tüm bu sıfatlar, herhangi bir tanrı ile ilişkilendirilmekten çok kral ile ilişkiliydi. Bu birleştirilmiş haliyle Horus'un adı bile bir kralın adı gibi bir serekle çevriliydi . Kral yeryüzünde her zaman Horus olarak tanımlanmıştır. Sobek-Horus'un yeni ilahi formuyla, Horus olarak kral Sobek ile birleşti ve kendisini tanrı Sobek ile birleştirdi.
Eski Mısır'da yaşam, Nil'in şiddetli sular altında kalmasına ve onun getirdiği toprak verimliliğine odaklanıyordu. Dolayısıyla Mısır dininde tezahür eden bu kavramları timsah tanrısı Sobek biçiminde bulmak şaşırtıcı değil. Sobek'in yerel bir tanrı olarak başlangıcına rağmen tanrı, Orta Krallık'ta benzersiz bir öneme sahip olacak şekilde gelişti. Bu dönemdeki öyküsü, dönemin siyasetini etkiledi, eski Mısır'ın tanrıları nasıl yetiştirdiğini ve harmanladığını gösterdi ve Mısır panteonundaki rolünde bir dönüm noktası oldu.
Timsah mumyası
Fotoğraf: Kenneth Garrett
Sobek kültü, muhtemelen eski Mısır'daki en eski kültüdür. İlk olarak, ilk hanedanlığın ilk kralı olan Kral Narmer döneminden kalma bir mühürde göründü. Mühür, timsahların daha sonra Shedet şehrinin (günümüz Fayum) sembolü haline gelen, belirgin biçimde şekillendirilmiş bir tapınağa baktığını gösteriyor. Eski Krallık'ta Sobek, Mısır dininin önemli tanrılarından biri olarak kurulmuş ve cenaze piramidi Metinlerinde sıkça bahsedilmiştir . Sobek'e ara sıra yapılan edebi referanslara rağmen, o dönemdeki önemi Shedet'teki kült merkezine odaklanmıştı.
Eski Krallığın ölümünden sonra Sobek, Teb vilayetinin bir bölgesi olan Sumenu'da tanınmış bir yerel tanrı olarak göründü. Onun kültü, dokuz ve 10 hanedanların Mısır'ı Deltadan yönettiği Herakleopolitan döneminden beri mevcuttu. Bu dönem, 11 Hanedanının Teb krallarının Yukarı ve Aşağı Mısır'ın kontrolünü ele geçirmesiyle sona erdi ve Orta Krallık olarak bilinen dönem başladı. Sumenu'daki Sobek kültü, özellikle II. Amenemhat döneminde Shedet'ten sonra en önemli ikinci kültü haline geldi.
Kom Ombo tapınağından Tanrı Sobek'in rölyefi
Fotoğraf: Hedwig Storch
Ancak, Sobek'in kültünün onu önemli kılan diğer illerdeki ortaya çıkışı değildi. Bu şöhret, Sobek'in güneş tanrısı Re ile birleştiği Orta Krallık'ın ilk kralı II. Montuhotep'in saltanatı kadar erken geldi. Bu dönemlerde yerel ve daha geniş tanrıların bu tür birleşmesi nadir değildi. Sobek-Re'nin adı ilk olarak Montuhotep II'nin hükümdarlığı döneminde görevli olan Daga'nın Theban mezarının girişinde göründü. Orta Krallık'ta en çok kullanılan cenaze metinleri olan Tabut Metinleri bile Sobek'e “doğuda yükselen ve batıda batan kişi” olarak hitap ediyor.
Bu birleşmeyle Sobek artık sadece yerel bir su baskını ve bereket tanrısı değil , Re ile olan ilişkisi sayesinde yaratıcı tanrıydı. Sobek-Re, güneş diski ve uraeus (sembolik kobra) ile taçlandırılan timsah formunda, ilk sulardan doğan yaratıcısı Nun, tanrıların ve dünyanın geri kalanını oluşturdu. Bu rol, Orta Krallık'ın sonlarında kaydedilen Sobek için ilahiler döngüsünde sık sık gündeme geldi. Sobek'in popülaritesinin Re ile birleşmesine mi yol açtığı veya birleşmenin Sobek rahiplerinin iktidarı ele geçirmek için yaptığı siyasi bir hamle olup olmadığı bir sır olarak kaldı.
Hanedan 12'nin yeni idari başkenti Shedet'te Sobek kültü bir başka olay örgüsünü daha gördü. Amenemhat II, Sobek ve Horus'un erken bir hanedan, birleşik biçimini uyandırmaya başladı. Shedet'li Horus, ikinci hanedanın Khasekhmwy hükümdarlığından bir mühür üzerinde timsah olarak gösterildi. Amenmhat II, Sobek ve Shedet'li Horus'un bu birleşimini kralın tanrısallığını onaylamak için mükemmel bir senkretizm olarak gören ilk kişiydi. Ancak "Shedet'te ikamet eden Shedet-Horus'lu Sobek" rolünü en yüksek önem taşıyan III. Amenemhat oldu.
Shedet'li Sobek-Horus, " Wrrt (Beyaz) Tacın Efendisi" , "büyük sarayda ikamet eden" ve "büyük sarayın efendisi" gibi sıfatlarla ilişkilendirildi . Tüm bu sıfatlar, herhangi bir tanrı ile ilişkilendirilmekten çok kral ile ilişkiliydi. Bu birleştirilmiş haliyle Horus'un adı bile bir kralın adı gibi bir serekle çevriliydi . Kral yeryüzünde her zaman Horus olarak tanımlanmıştır. Sobek-Horus'un yeni ilahi formuyla, Horus olarak kral Sobek ile birleşti ve kendisini tanrı Sobek ile birleştirdi.
Sobek'in naoform bir kaide üzerinde atef giyen bir timsah gibi bronz figürü; yaldızlı gözler
Fotoğraf: British Museum Mütevelli Heyeti
Sobek'in ilahi krallıkla ilişkisi, Fayum'daki Madinet Madi Tapınağı'nda III. Amenemhat'ın "Firavun'un Vaftizi" sahnesinde tasvir edilmiştir. Türünün ilk örneği olan bu sahne, Sobek ve Anubis'in III. Amenemhat'ı ankh yaşam belirtileriyle meshetmesini tasvir ediyor . Tören, kralın ebedi krallığa başlamasını işaret eder ve genellikle devlet tanrısının kralın ilahi üremesiyle ilgilidir.
Orta Krallık'ın sonlarına doğru Sobek, "Güçlü tanrı Shedet-Re-Horus'un Sobek'i" olarak tanındı. Kültü Mısır genelinde 52 şehre yayıldı. 13. hanedanın kralları bile, Sobekhotep'in ortak kraliyet adıyla görüldüğü gibi, Sobek'in adını kendi içlerine eklemeyi tercih ettiler.
İkinci Ara Dönem Sobek'in şöhretinin sonunu gördü. Birkaç kasabadaki tarikatı kaldı, ancak artık devlet tanrılarından biri değildi. Sobek'in ilahi krallık için önemi Yeni Krallık'ta yeniden başladı. Onun ve Horus'un tapınakları, Kom Ombo'da aynı bölgede inşa edildi. Amenhotep III, Sobek'in Gebel el-Silsila'daki kültünün yanı sıra ilahi bir timsah yetiştirme merkezi kurduğu Armant, Dahamsha'daki kültüne sponsor oldu.
Bu dönemler boyunca Sobek, sınırlı öneme sahip yerel bir tanrıdan Sobek-Re olarak bir yaratıcı tanrıya ve Sobek-Horus olarak bir krallık ilahiliğine yükseldi. Hanedan 12'nin kralları, özellikle Amenmhat III, sadece yeryüzünde Horus olarak değil, aynı zamanda kendilerini Sobek ile birleştirerek ilahi bir statü kazandılar. Sobek neden yeniden bu kadar önem kazandı? Re ile daha önceki ilişkisinin bir sonucu muydu yoksa sadece rahiplerin komplosu mu? Cevap ne olursa olsun, timsah Sobek'in evrimi, Mısır tanrılarının sosyal ve politik geçmişine büyüleyici bir bakış açısı sunan döngüsel bir sürecin sonucu gibi görünüyor.
